माझा हा ब्लॉग सर्व मराठी वाचकांसाठी खुला आहे. इथुन काही कॉपी केल्यास कृपया ब्लॉगचा पत्ता व लेखकाचे नाव (तुषार भ. कुटे) संदर्भात नमूद करावे...

Friday, November 15, 2019

इंदिरा पाझर तलाव, खेड घाट

पुणे-नाशिक रस्त्याची सध्याची परिस्थिती पाहता राजगुरुनगर चा खेड घाट हाच सगळ्यात अवघड घाट उरल्याचे दिसते! या घाटाच्या झाडीतुन खाली पाहिल्यास एक सुंदर जलाशय तुडुंब भरलेला दिसतो. या तलावाच्या सर्व बाजूंनी डोंगररांगा असल्याने पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात पाणीसाठा होतो. सदर तलावाचे नाव आहे इंदिरा पाझर तलाव.
तलावाच्या मुख्य बांधाकडे जायचे असल्यास राजगुरुनगर कडून घाट सुरू होण्यापूर्वी डाव्या बाजूला एक रस्ता खालच्या दिशेने जाताना दिसतो. या रस्त्याने साधारणतः अर्धा किलोमीटर पुढे गेल्यात इंदिरा पाझर तलावाचा दृष्टीस पडतो. तिथून तलावाचे पूर्ण दृश्य तुम्ही डोळ्यात साठवू शकता.
 




 


Wednesday, November 13, 2019

खंडोबा टेकडी, विठ्ठलवाडी

कळंब गावातून चास कडे जाणाऱ्या रस्त्यावर साधारणत: दोन किलोमीटर उजवीकडे एक रस्ता टाकेवाडी च्या दिशेने जातो. या फाट्यावर एक छोटेखानी जंगल आहे. विठ्ठलवाडी हे इथले गाव. जंगलातून थोडंसं पुढे गेल्यावर पहिलाच उजव्या बाजूचा वळण घेणारा कच्चा रस्ता आहे. या रस्त्याने चार-पाच घरे लागतात यातील शेवटचे घर हे खंडोबा टेकडीच्या पायथ्याचे घर होय. टेकडीवरच्या मंदिराची चावी याच घरात भेटते. मी पहिल्यांदा गेलो तेव्हा त्याबद्दल माहिती नव्हती. घरातल्या लोकांनी स्वतः मला चावी आणून दिली होती. त्याच घराच्या मागच्या बाजूने एक छोटी पायवाट या टेकडीवर जाते. फार फार तर दहा मिनिटांमध्ये आपण या टेकडीवर पोहोचतो. टेकडीवर जाण्याकरता मोठा रस्ता बनविण्याचा प्रयत्न झाला असावा, असे दिसते. परंतु, अजूनही तो पूर्णतः कच्चा आहे. टेकडीवर खंडोबाचे छोटेखानी मंदिर आहे. येथून आंबेगाव तालुक्यातला बराचसा मोठा परिसर दृष्टीक्षेपात येतो. कळंब गाव व पुणे-नाशिक महामार्गही पूर्णपणे दिसतो. दुपारच्या वेळेस या टेकडीवरची हवा मात्र आनंदाची झुळूक वाटावी अशीच असते. टेकडीच्या दुसऱ्या बाजूनेही खाली उतरण्यास रस्ता आहे. स्वतःची गाडी घेऊन गेला नसल्यास या ठिकाणावरून उतरण्यास काहीच हरकत नाही.











Sunday, November 10, 2019

शमाधर दर्गा, एकलहरे

पुणे-नाशिक महामार्गावर मंचरच्या पुढे मंचर खिंड ओलांडली की डाव्या बाजूला एका डोंगराच्या टोकावर पांढऱ्या रंगाचं बांधकाम दिसतं. तोच शमाधर दर्गा होय. रस्त्यावर जाता-येताना मला नेहमीच्या दर्ग्याच्या डोंगरावर जाण्याचे आकर्षण वाटत आले होते. शेवटी एक दिवस तो योग आलाच. या दर्ग्याचा डोंगर हा बर्‍यापैकी उंच आहे. लांबून मात्र त्याच्याकडे जाण्याचा रस्ता कुठून आहे, हे लवकर ध्यानात येत नाही. त्यासाठी स्थानिकांनाच हा रस्ता विचारावा लागतो. मंचर खिंडीतून साधारणत: एक किलोमीटर पुढे एक चौधरी निसर्ग ढाबा आहे. याच ढाब्याच्या अलीकडे त्याला लागून एक सरळसोट रस्ता वरच्या डोंगराच्या दिशेने जातो. पावसाळ्यात या रस्त्याची स्थिती फारशी बरी नसते. परंतु, अगदी कारही या डोंगराच्या पायथ्यापर्यंत जाईल असे गृहीत धरता येऊ शकते. एकलहरे गावातून पलीकडच्या सुलतानपूर गावात जाण्यासाठीचा हा एक कच्चा रस्ता आहे. खूपच मुश्किलीने या डोंगरातून बाईक पलिकडच्या गावात जाऊ शकते. परंतु शमाधरला जाण्यासाठी पायपीट करत गेले तर योग्यच. मी या दर्ग्याच्या डोंगरावर पहिल्यांदा गेलो, तेव्हा एकटाच होतो मला एकट्यालाच रस्ता शोधायचा होता. पायथ्याशी एका ठिकाणी चौकशी केली तेव्हा समजले की, डोंगराच्या निम्म्या पासून पायऱ्या आहेत. त्यामुळे ही खूण लक्षात ठेवत मार्गक्रमण चालू केले. मळलेल्या पायवाटेने निम्म्यापर्यंत गेल्यावर डाव्या बाजूला शमाधर दर्ग्याचे सर्वोच्च टोक दिसू लागले. तसेच काही अंतरावर पायऱ्याही दिसत होत्या. सिमेंटने बांधलेल्या पांढऱ्या रंगाच्या पायऱ्या अजूनही सुस्थितीत होत्या. त्यांच्या समोरच उजव्या बाजूला पाण्याचे छोटेखानी टाके दृष्टीस पडले. ते पावसाळा नुकताच संपल्याने तुडुंब भरलेले होते. उन्हाची तीव्रता वाढू लागल्याने पायर्‍यांच्या शेजारच्या एका कठड्यावर थोडी विश्रांती घेतली व पुन्हा मार्गक्रमण चालू ठेवले. थोड्याच वेळात सिमेंटच्या पायर्‍या संपून दगडी पायर्‍या चालू झाल्या होत्या. एखाद्या किल्ल्याला असाव्यात अशा त्या पायऱ्या होत्या. वळणावळणाचा सुन्दर रस्ता व आजूबाजूला दाट झाडी होती. त्यातून एखादा किल्ला चढावा, असे भासत होते. खालच्या सिमेंटच्या पायर्‍या एक दोन वर्षांत खराब होतील परंतु, दगडी पायऱ्या कित्येक वर्षे पाय रोवून उभ्या राहतील, अशाच होत्या. अखेरीस एक छोटी विश्रांती घेऊन मी दर्ग्याच्या जवळपास पोहोचलो. अलीकडे तीन-चार मोठाले दगड लावून ठेवलेत. त्यांनाही दर्ग्याचा पांढरा रंग देण्यात आला होता. त्यातून एक चिंचोळी वाट या डोंगराच्या सर्वोच्च माथ्यावर अर्थात शमाधर दर्ग्यापाशी जाते. अन्य दर्ग्यांसारखा हाही एक दर्गा होता. पण महत्त्वाचे म्हणजे दर्ग्याची जागा वगळता या टोकावर अन्य फारशी जागा नव्हती. उजव्या बाजूला जिथे दर्ग्याची सावली पडत होती, तिथे फरशा टाकलेल्या होत्या. दुपारचे साडेबारा वाजलेले, उन्हाची तीव्रताही वाढलेली होती. त्यात या टोकावर वारा सुटलेला व आजूबाजूच्या पावसाळ्यात वाढलेली दाट झाडी होती. मग काय, त्या सावलीतल्या फरशीवर अंग टाकले व आकाशाकडे बघून डोळे बंद केले. आम्हाला निसर्गसानिध्य इतके का आवडते? तर ते याच आल्हाददायक वातावरणासाठी! खरे तर निसर्ग आपल्याला जितका देतो तितका इतर कोणीच देत नाही.
दहा मिनिटांनी तिथून उठलो व समोरचा परिसर निहाळायला सुरुवात केली. हा डोंगर बराच उंच असल्याने आंबेगाव व जुन्नर तालुक्याचा मोठा परिसर या ठिकाणावरून दिसत होता. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे नारायणगाव व मंचर ही दोन्ही गावे एकाच वेळी दिसतील, असे हे एकमेव ठिकाण असावं! शिवाय येथून नारायणगड किल्लाही दिसत होता. अशा या सुंदर ठिकाणाहून परतण्याची इच्छा तर होत नव्हती. त्यामुळे जड अंत:करणाने परतीच्या वाटेला चालायला सुरुवात केली.




Friday, November 1, 2019

हुतात्मा बाबू गेनू स्मारक, महाळुंगे पडवळ

पुणे-नाशिक महामार्गावर घोड नदीच्या काठावर मंचर जवळ कळंब नावाचे गाव आहे. या गावातून महाळुंगे पडवळ गावाकडे जाण्यासाठी एक छोटेखानी रस्ता आहे. त्यावर हुतात्मा बाबू गेनू जन्मस्थळ असल्याची कमान दिसते. गेली कित्येक वर्ष ही कमान मी पहात आलो. हुतात्मा बाबू गेनू बद्दल इतिहासाच्या पुस्तकात वाचले होते. परंतु इतके वर्ष बाबू गेनू चे गाव प्रत्यक्ष पाहण्याचा योग आला नव्हता. त्या दिवशी मी या गावाला व स्मारकाला भेट द्यायचे ठरवले. कळंब गावापासून महाळुंगे पडवळ हे गाव सुमारे सहा किलोमीटर अंतरावर आहे. रस्ता मात्र अतिशय सुंदर आणि दोन्ही बाजुला दाट झाडी आहे. रस्ता सरळ असल्याने कुठे चुकण्याचा संभव येत नाही. गावात पोहोचण्यापूर्वी दोन-तीन ठिकाणी खालील छायाचित्रात दिसत आहेत, अशी क्रांती शिल्पे बनवली आहेत.


शेवटचे क्रांति शिल्प आपल्याला बाबू गेनू सैद याच्या मूळ घराचा व स्मारकाचा रस्ता दाखवते. या ठिकाणावरून उजव्या बाजूला सैदवाडीमध्ये बाबू गेनू चे मूळ घर आजही आहे. तर डाव्या बाजूला महाळुंगे पडवळ गाव आहे. गावात शिरल्या बरोबरच समोरच ग्रामसचिवालयाची इमारत दिसते. तिच्या उजवीकडे जिल्हा परिषद शाळा व डावीकडे हुतात्मा बाबू गेनू स्मारकाचे मुख्य प्रवेशद्वार नजरेस पडते.
अन्य हुतात्मा स्मारकांप्रमाणे याही ठिकाणी हुतात्मा स्तंभ उभारण्यात आला आहे. त्याभोवती सुंदर अशी बाग तयार करण्यात आली आहे. बागेच्या उजव्या बाजूच्या भिंतीवर हुतात्मा बाबू गेनू ची क्रांती शिल्पे कोरण्यात आली आहेत. त्यावरूनच हुतात्म्याचे कर्तृत्व आपल्याला प्रतीत होते. प्रत्येक शिल्पा शेजारी माहितीचा फलकही आहे. स्मारकाच्या मध्यभागी मुख्य सभागृह बांधले आहे. या ठिकाणी विविध कार्यक्रम होत असावेत. बाबू गेनू चा प्राणाहुतीमुळे गावाचे नाव देशभरात पोहोचले. त्यामुळे गावकऱ्यांनी त्याच्या स्मृती खूप चांगल्या रीतीने जपून ठेवल्याचे दिसते.
















Wednesday, October 30, 2019

इस्लामपूरची दत्त टेकडी

पुण्याच्या बाहेर कधी जाणे झाले की, आमचा बरेचदा ट्रेकिंगचा शोध घेण्याचाही प्रवास सुरू होतो. इस्लामपूरला आजवर तीन वेळा निरनिराळ्या ट्रेनिंगसाठी जाण्याचा योग आला. त्यातल्या एका भेटीत मी जवळच्या बहेगाव, सागरेश्वर अभयारण्य व मच्छिंद्रगड किल्ला यांना भेट देऊन आलो होतो. त्यावेळेस एक बाईक मला इस्लामपुरात मिळाली होती. पण यावेळेस मात्र काही केल्या बाईक मिळेनात. ट्रेनिंग मधून आलो की, होस्टेलवर स्वस्त बसून राहावे लागायचे. सोलो ट्रेकिंगची सवय बऱ्याच वर्षापासून होती. पण दोन दिवस झाले तरी बाईकची व्यवस्था झाली नाही. म्हणून आता पायीच फिरायचं ठरवलं होतं. त्यासाठी गुगल मॅप प्रथम स्कॅन केला व इस्लामपूरच्या बाहेर एक छोटेखानी टेकडी सापडली. तिचं नाव गुगलवर दत्त टेकडी असं होतं. गुगल मॅप वर तिचं अंतर चार किलोमीटर होतं. म्हणजे जाऊन-येऊन आठ किलोमीटर पडणार! जून महिना चालू असला तरी पावसाचं नामोनिशानही नव्हतं. या वर्षी दुष्काळ वाढल्याची व पाऊस लांबण्याची चिन्हे दिसत होती. बातम्यांमध्ये इतकच ऐकू येत होतं की, पाऊस कर्नाटकापर्यंत आलेला आहे. बाकी इथे सर्व ऊनच पडत होतं. या वेळेच्या इस्लामपूर भेटीत बरेच प्लान्स केले होते. पण बाईक न मिळाल्याने सर्व घोडं अडकलं. शेवटी दत्तमंदिराच्या टेकडीचा पायीच प्रवास करायचं ठरवलं. सकाळी सात वाजता होस्टेलवर निघालो. ऊन फारसं नव्हतं. रस्त्यावर सकाळचे जॉगिंग करणाऱ्यांची मात्र गर्दी होती. त्या दिवशी बऱ्याच दिवसांनी असं ट्रेकिंगला बाहेर पडणार होतो. पुन्हा एकदा गुगल मॅप च्या साह्याने पायी चालत रस्ता पार करायला लागलो. खरं सांगायचं तर पायी चालताना गुगल मॅप्स वापर बऱ्याच कमी वेळा मी केलाय. त्यातलीच ही एक घटना. जवळपास पंचेचाळीस ते पन्नास मिनिटात मी टेकडीच्या पायथ्याशी पोहोचलो. वर जाण्याचा रस्ता दाखवायला मात्र गुगल मॅपच्या बाईने चुकी केली. वर चढताना मलाच माझा रस्ता तयार करावा लागला होता. उन्हाळ्यामुळे झाडांची नेहमीची वाताहत झाली होती. शुष्कपर्ण सर्वत्र भुईवर पडलेले दिसले. टेकडीच्या टोकावर पोहोचलो तर इथे मी केवळ एकटाच होतो, असं दिसलं. सर्व इस्लामपूर शहर एका नजरेत पाहता येत होते. माझ्या मोबाईलचा कॅमेरा फुटला असल्याने फ्रंट कॅमेराने फोटो काढावे लागले. तसे ते चांगले आलेत. ध्येयावर पोहोचल्याचे समाधान तर वाटत होतेच. पण बऱ्याच दिवसांनी अशी पायपीट केल्याने पाय दुखायला सुरुवात झाली होती. परत चार किलोमीटर अंतर मी किती जड पावलांनी पार केलं, ते माझं मलाच माहित!
या छोटेखानी ट्रेकने मात्र थोडंसं का होईना समाधान प्राप्त झालं होतं.





Sunday, June 30, 2019

ज्ञानेश्वरीचा नववा किल्ला: पुरंदर

आज आमची कन्या ज्ञानेश्वरीने नववा किल्ला सर केला. ती अडीच वर्षांची आहे. दर किल्ल्यागणिक तिचा उत्साह आणि वेग वाढतच चाललाय. शंभू जन्मभूमी असलेला पुणे जिल्ह्यातील 'पुरंदर किल्ला' तसा अतिशय उंच आहे. निम्म्या किल्ल्यापर्यंत गाडी जाते. तिथून पुढे साधारणतः अर्धा-पाऊण तासात आपण बालेकिल्ल्यावर पोहचू शकतो. ही चढण तिने या वेळेतच पूर्ण केली. शिवाय ढग विरळ होत असल्याने अधूनमधून ऊनही पडत होते. वातावरण बऱ्यापैकी स्वच्छ होते. त्यामुळे किल्ला सर करताना थोडीशी कसरतही करावी लागली.



 


Tuesday, May 28, 2019

तो प्रवास सुंदर होता!

कधीकधी खूप अनपेक्षित प्रवास घडत असतात. त्यातलाच हा एक प्रवास महाविद्यालयात शिकवत असताना एकदा वाडा आणि पालघरला काम आले होते. वाड्याला दोन आणि पालघरला एका महाविद्यालयात काम होते. जवळपास दोन दिवस मी नाशिकच्या बाहेर असणार होतो, त्यामुळे रश्मी नाशिकला एकटीच राहिली असती. म्हणून आम्ही दोघांनीही पालघरला जायचे ठरवले. बसचा पर्याय होताच परंतु त्यासाठी आदल्या दिवशी जावे लागले असते. शिवाय तिकडे फिरायची मारामार झाली असती.
त्यामुळे, आम्ही स्वतःचीच एक्टिवा घेऊन जाण्याचे ठरवले. सगळ्यात पहिल्यांदा गुगल मॅप चा अभ्यास चालू झाला. कोणत्या रस्त्याने कसं जाता येईल, याचा प्लॅन तयार करत होतो. ठाणे जिल्ह्यातील वाडा, नाशिक पासून बरोबर 120 किलोमीटर अंतरावर आहे. तिथे जाणाऱ्या बसचा तो नेहमीचा मार्ग नव्हता. परंतु गुगल मॅप हाच रस्ता सगळ्यात जवळचा दाखवत होता, त्यामुळे याच मार्गाचा अवलंब करायचे आम्ही ठरवले.
आमच्या सोबतचे विवेक पाटील सर, वाघमारे सर आणि सुरवाडे सर आधीच वाड्याला जाऊन पोहोचले होते. परंतु आम्ही दुसऱ्या दिवशी पहाटे निघायचा प्लान ठरवला. सकाळी आठ वाजता चे लेक्चर...  त्यामुळे पाच वाजताच नाशिकमधील निघू, असं ठरवलं होतं. सगळा प्लॅन ठरला आणि ठरल्याप्रमाणे आम्ही बरोबर पाच वाजता नाशिक मधून निघालो. माझं साधं एक्टिवाचं ड्रायव्हिंग लायसन्सही नव्हतं. फक्त लर्निंग लायसन्सच्या जोरावर ती आम्ही रिस्क घेऊन चाललो होतो. नोव्हेंबर चा शेवटचा आठवडा आणि थंडीची सुरुवात झालेली. पहाटेची थंडी भयंकर जाणवायला लागली होती. पहाटे पाच-साडेपाच च्या दरम्यान कॉलेज रोड वरून सर्टिफिकेट घेतले आणि थेट हायवेला लागलो.
त्यावेळेस नाशिकच्या उड्डाणपुलावरून बाईकला परवानगी नव्हती. पण, त्यादिवशी पहिल्यांदाच बाईक उड्डाणपुलावर ती नेली. नाशिकच्या रस्त्यांवर इतक्या पहाटे चिटपाखरूही नव्हतं. उड्डाणपुलावरून पूर्ण नाशिक पहिल्यांदाच पाहत होतो. पुला वरचे दिवे लागलेले आणि त्यातून आमची गाडी सुसाट चालू पडली. कसारा घाट पार करायचा आणि उजवीकडे वळायचं एवढंच माझ्या ध्यानात होतं. मुंबई हायवे वरून इतक्या पहाटे गाडी चालवण  धोकादायकच...  परंतु हे तर त्यावेळेस अनुभवायचं होतं. रश्मी आणि मी दोघांनीही तोंडाला घट्ट बांधून टाकलेलं होतं. शिवाय दोघांच्या डोक्याला हेल्मेट ते वेगळेच...  मग काय सुसाट वेगाने एक्टिवा इगतपुरी कसारा च्या दिशेने पळवायला सुरुवात केली. विल्होळी, घोटी करत इगतपुरी चा टोल नाका पार केला. तोवर बऱ्यापैकी उजाडायला लागलेलं होतं. आमचा पहिला थांबा तोही चहासाठी...  अगदीच अर्ध्या तासाच्या अंतरावरती कसारा घाट राहिला होता घाटात पोहोचलो तोवर सूर्योदयाची सुरुवात झालेली...  मुंबई आणि नाशिकला जोडणारा तो वळणावळणांचा घाट पहिल्यांदाच इतक्या जवळून पाहत होतो. सकाळी तशी गर्दी कमी होती. घाट उतरलो आणि गरम हवा चालू झाल्याचे वाटले...  जणूकाही मुंबईतच पोचले की काय असं वाटायला लागलं होतं. काही अंतरातच शहापूर येऊन गेलं. गाडी एवढ्या वेगाने चालत होतो की, कुठे वळण घ्यायचे याचे भानच राहिले नाही. उजवीकडे वळायचा रस्ता मागेच राहून गेला होता. गुगल मॅप वर शोधाशोध करून शेवटी आटगाव सापडलं. एका छोट्याशा खडीच्या रस्त्याने गाडी धावत आतमध्ये  नेली. एक गावाकडच्या आजीबाई येताना दिसत होत्या. त्यांनाच विचारलं वाड्याकडे जाणारा रस्ता कुठे आहे? रस्ता तर तोच होता...  परंतु त्यांनी आमच्याकडे प्रश्नार्थक नजरेने पाहिलं आणि सांगितलं की रस्त्यात वानलं आहेत तुम्ही जाऊ शकता का? आता ही वानलं म्हणजे नक्की काय? हे मला माहीतच नव्हतं. नंतर समजलं की ती त्या जंगलाबद्दल बोलत होत्या. इथून पुढचा पूर्ण रस्ता हा जंगलाने व्यापलेला होता. एका छोट्याशा रस्त्याने मार्ग काढत काढत मुख्य डांबरी रस्त्याला लागलो. त्याच ठिकाणी तानसा अभयारण्याची मोठी कमान दिसत होती. पुढे जाणारा रस्ता आता अभयारण्याच्या जंगलातून जाणार होता. पालघर जिल्ह्यातलं पहिलं जंगल इथून सुरू झाल्याचे दिसले. छोटासा रस्ता आणि आजूबाजूला नुसती झाडीच झाडी...  तरी रस्ता बरा होता. त्याच्यामुळे गाडी वेगाने चालवता येत होती. जंगलात मध्ये कुठेतरी एखादी झोपडी वजा घर दिसायचं. रस्त्यावर रहदारी तर बिलकुलच नव्हती. अधूनमधून एखादी गाडी जायची. तानसा नदी आणि तानसा धरण यांचा उत्तम नजरा या रस्त्यावरती बघायला मिळाला. जंगल मात्र खूपच सुंदर होतं. गुळगुळीत रस्त्याचा नजारा मात्र पाच-सहा किलोमीटर मध्येच संपला. आता सुरु झाला होता खडकाळ रस्त्यांचा प्रवास...  जंगलं कमी झाली आणि मानवी वस्ती वाढू लागली होती. साडेसात ते आठ वाजले होते. शहापूर आणि वाड्याला जोडणारा हा रस्ता इतका खराब असेल याची कल्पनाच नव्हती. अशा भयंकर रस्त्यावरती गाडी पंचर झाली नाही म्हणजे मिळवलं, असा विचार मनात येऊन गेला. वाडा फक्त पंधरा ते वीस किलोमीटर अंतरावर ती राहिलं होतं. परंतु अशा खडतर रस्त्यावरती खडतर प्रवास करायला एक ते दीड तास आम्हाला लागले... हाडं खिळखिळी करणारा प्रवास बऱ्याच काळानंतर संपला. वाडा-भिवंडी रस्त्याला लागलो आणि हायसं वाटू लागलं होतं. इथून वाडा फक्त पाच किलोमीटर अंतरावर होतं. अशा जंगली खडतर प्रवासातून इतका गुळगुळीत रस्ता भेटेल, असं वाटलं नव्हतं. अखेर महाविद्यालयात पोहोचलो लेक्चर झालं आणि दुपारी हॉटेलवर निघालो. दुपारच्या आरामाने थोडासा थकवा कमी झाला होता. इथल्या हॉटेलमध्ये खेळलेला मेंढीकोट कायम लक्षात राहील, असाच होता वाड्यातल्या दोन्ही कॉलेजची काम झाल्यामुळे उद्या सकाळीच पालघरला निघायचं होतं...
वाडा ते पालघर अंतर जवळपास पन्नास किलोमीटर! रस्ता चांगला असल्यामुळे दीड तास पुरणार होते. परंतु आमच्या विवेक पाटील सरांनी आम्हाला घाबरवून सोडलं. रस्ता जंगलातून जाणार असल्यामुळे, तो खतरनाक असल्याचं सांगितलं होतं. पालघर-मनोर रस्त्यावरती कुठलीशी वाघोबा खिंड आहे, तिथे बिबट्या थेट बाईकस्वारांच्या अंगावर झेप घेतो, असे ते म्हणाले त्यातले एक दोन प्रसंगही त्यांनी सांगितले होते. आम्हाला थोडी भीती वाटली पण जोखीम घेण्याशिवाय पर्याय नव्हता. दुपारचे जेवण आटोपले आणि थेट निघालो अडीच वाजता पालघरच्या दिशेने...
रस्ता तसा चांगला होता...  गुळगुळीत आणि पूर्णपणे डांबरी...  आदिवासी जिल्हा आहे असे बिलकुल वाटत नव्हता. रस्ता इतका चांगला असेल याची खरोखर खात्री नव्हती. त्यामुळे एक तासाच्या आधीच मुंबई-अहमदाबाद हायवेवर मनोरजवळ पोहोचलो. मनोरमध्ये हायवेला ओलांडून पालघरच्या दिशेने जाणारा रस्ता होता.  सगळीकडे जंगलच जंगल, अन झाडीच झाडी...  इथून पुढे रहदारी थोडी वाढू लागली होती. याच रस्त्यावर ती पाटील सरांनी सांगितलेली वाघोबा खिंड होणार येणार होती. शिवाय आजूबाजूला जाताना  बरेच किल्ले ही नजरेत पडले. कदाचित माहिती नसतील या रस्त्यावरती! त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे वाघोबा खिंडी सारख्या अनेक खिंडी आहेत आणि वाघोबा खिंड आहे तो खूप सुंदर घाट आहे. पावसाळ्यातली अत्युच्च अनुभूती देणारा...  कदाचित या ठिकाणी पावसाळ्यात खूप नयनरम्य धबधबे वाहत असावेत. रस्त्यावरची रहदारी होतीस. त्यामुळे बिबट्या वगैरेचे टेन्शन घेतले नाही. वळणावळणाचे झाडीतून जाणारे रस्ते खूपच सुंदर होते. वाघोबा खिंड उतरलो आणि दूरवर पालघर शहराचे नयनरम्य दर्शन होऊ लागले. इथून पुढचा रस्ता थेट होता. जंगलाची तीव्रता कमी होत चालली होती अखेरीस पालघर मध्ये पोहोचलो. इथल्या हॉटेलची मात्र खूप मोठी गंमत सांगावीशी वाटते.  कोणत्या हॉटेलमध्ये कपल्सला खोली देण्यासाठी हॉटेल मालक तयार नव्हते. अगदी नवरा-बायको असून सुद्धा ही!!! अर्ध्या पाऊण तासात चार-पाच हॉटेल्स धुंडाळली, परंतु कोणीच रिस्क घ्यायला तयार नव्हते. शेवटी माहीम रोडला एक चांगले हॉटेल भेटले. तिथे सोय बऱ्यापैकी चांगली होती.  पालघर मधला हा आमचा पहिला दिवस! इथून केळवा बीच अगदी जवळ आहे. संध्याकाळीच केळवा बीच ला जायचे ठरवले होते. इतर कोणालाच जमले नाही त्यामुळे आम्ही दोघंच गाडी घेऊन केळव्याच्या दिशेने निघालो. पंधरा किलोमीटर अंतर असावे. रश्मीचा आणि माझा पहिलाच समुद्रकिनाऱ्यावर चा प्रवास! सूर्यास्त पहायला मिळाला, हे आमचे भाग्यच! परत निघताना अंधार झालेला होता. परतताना सुरवाडे सरांनी घेतलेली एक्टिवाची राईड मात्र इथून पुढे नेहमी लक्षात राहिली. त्यामुळे त्याबद्दल विशेष काही लिहित नाही. नंतरच्या गप्पाटप्पातच वेळ निघून गेला. त्याच दिवशी पाटील सरांच्या बहिणीला मुलगी झाल्याची बातमी आली होती. त्यामुळे पालघरमधल्या मुक्काम आमच्या कायम लक्षात राहिला. 


पालघर पासून माहीम नावाचा बीच खूप जवळ आहे. सकाळी उठून माहीम बीचला जाण्याचे ठरवले होते. कोकणासारख्या छोट्या-छोट्या वाटा आणि नारळाच्या झाडांमधून वाट काढत आम्ही माहीम बीच ला पोहोचलो. अगदी कोकणच ते!  याच बीचवर पहिल्यांदा एक्टिवा घेऊन गेलो होतो. गाडीच्या टायरला पहिल्यांदा समुद्राचे पाणी लागलं. आम्ही पाहिलेला हा दुसरा समुद्रकिनारा! परंतु सकाळच्या त्या अनुभवाने एक गोष्ट मात्र पक्की ध्यानात राहिली की सकाळी कोणत्याच बीच वरती जाऊ नये!!!
दुपारनंतर पालघरच्या एका महाविद्यालयात जाऊन आलो. दोन अडीच पर्यंत काम संपले होते. आता थेट निघायचं होतं नाशिकला! परत गुगल मॅप उघडला आणि नाशिकच्या अंतर बघितले. ते होते ... तब्बल 165 किलोमीटर्स!!! शिवाय त्रंबकेश्वर पर्यंतचा सगळा रस्ता हा जंगलाने व्यापलेला होता.  ठरवले इतकेच की अंधार पडायच्या आधी या जंगलातून बाहेर पडायचे. रस्त्यात लागणारे मनोर विक्रमगड मोखाडा जव्हार सगळी जंगलातली शहर होती. बरोबर अडीच वाजता आमचा प्रवास चालू झाला आणि किलोमीटर्सचं  काउंट-डाउनही!!!
वाघोबा खिंडीशी परत एकदा सामना झाला.  तेच जंगलातले रस्ते मनोर पर्यंत पूर्ण पार करत आलो. अहमदाबाद हायवे वरती रहदारी तर होतीच. डावीकडून पुढे गेल्यानंतर विक्रमगडला जाणारा रस्ता होता. तो थेट नाशिक कडे जाणार होता. येथून विक्रमगडचे अंतर होते ...  जवळपास वीस किलोमीटर! विक्रमगड जव्हार मोखाडा तीनही जंगलव्याप्त तालुके आहेत. आतले रस्ते कसे असतील, याची खरोखर कल्पना नव्हती.  विक्रमगडच्या दिशेने प्रवास सुरू झाला आणि पुन्हा जंगलांची गाठ पडायला सुरुवात झाली. रस्ता मात्र दोन पदरी होता.  परंतु, रहदारी बिलकुलच नसल्यामुळे पूर्ण रिकामाच...  जिथवर नजर जाईल तिथवर जंगल जंगल...  जंगली श्वापदांचा वावर होता की नाही, हे निश्चित सांगता येणार नाही.
मानवी बिल्डिंगच्या जंगलापासून दूर असणारं हे जंगल खूपच सुंदर होतं. ते कधीकधी भयावह तर कधीकधी अतिशय सुंदर भासायचं. विक्रमगड च्या अलीकडे एका चिंचघर नावाच्या गावापाशी आम्ही पहिला थांबा घेतला. पोटात ओरडणाऱ्या कावळ्यांना शांत करण्यासाठी काहीतरी देण्याची गरज होती त्यामुळेच हा थांबा... !!! निघाल्यानंतर अगदी दहा मिनिटातच विक्रमगड गाव आले. तालुक्याचे ठिकाण वाटेल इतपतही त्या गावाची व्याप्ती नव्हती. असं कुठेतरी वाचलं होतं, जव्हारच्या विक्रम राजाने या गावाची स्थापना केली आहे, त्यामुळेच गावाचं नाव विक्रमगड पडलेलं आहे. आता विक्रमगड जव्हार रस्त्यावरची गर्दी कमी होत चालली होती आणि जंगलांची गर्दी वाढत चालली होती. पालघर जिल्ह्यातला सगळ्यात जास्त झाडीचा प्रदेश हाच असावा. पावसाळ्यात किती भयावह परिस्थिती असेल याचा आम्हाला अंदाज येत होता. वळणावळणाचे निर्मनुष्य रस्ते अन कधी डोंगरावरती वळण घेणारे रस्ते पार करत आमचा प्रवास हळूहळू सुरू होता. अचानक एका घाट रस्त्यावरती दोन वाटा दिसायला लागल्या. आता नेमकी जावे कुठे हा प्रश्न होता परंतु यापूर्वी दोनदा डहाणू ला जाण्याचा अनुभव कामी आला. डावीकडचा रस्ता डहाणू ला जातोय आणि उजवीकडचा जव्हारला जातोय हे, माझ्या ध्यानात आले होते. शिवाय या ठिकाणी कोणती पाटी नव्हती आणि कोणी सांगायला माणूसही नव्हता. त्यामुळेच स्वतःच्या ज्ञानावर भरोसा ठेवण्याशिवाय पर्याय उरला नाही. काही वेळाने रस्ता बरोबर असल्याचे आमच्या ध्यानात आले. घाट रस्ता आता सपाटीच्या दिशेने चाललेला होता. थोड्याच वेळात जव्हार गाव आले. याच गावाला महाराष्ट्राचे मिनी महाबळेश्वर म्हणतात. खरोखरच एका सुंदर नयनरम्य भागात हे गाव वसलेले दिसते. एक टुमदार , डोंगराळ गाव जंगली वस्तीत कसे दिसेल, तसेच जव्हार आहे. पावसाळ्यात इथली सुंदरता खरोखर मनमोहक ठरावी, अशीच असावी. जव्हार मधून बाहेर आल्यावर ती आमचा दुसरा थांबा झाला. तोवर पाच वाजत आले होते आणि सूर्य मावळतीच्या दिशेने झुकत होता. येथून नाशिकचे अंतर होते 70 किलोमीटर!!! आता गाडी थेट नाशिकमध्ये जाऊन थांबावायची, हे मनाशी ठरवले आणि सुरू पडलो. स्पर्धा अंधाराशी करायची ठरवलं होतं. पुन्हा तेच वळणावळणाचे रस्ते आणि घनदाट जंगलातून जाणाऱ्या वाटा. हळूहळू जंगलांची तीव्रताही कमी होत चालली होती. परंतु दूरदूरवर मनुष्यवस्ती चा मागमूसही दिसायचा नाही. काहीच वेळात मोखाडा मागे पडले. अंधाराशी स्पर्धा आणखी तीव्र होऊ लागली होती. वळणावळणाचा वेग आणि गाडीवरचे नियंत्रण याची कसरत मात्र चांगली झाली. सूर्य क्षितिजावरून खाली जायला लागला आणि तोरंगणचा घाट लागला. नाशिक जिल्हा आणि पालघर जिल्ह्याला जोडणारा हा घाट होय. घाट चढून वरती आलो तर डाव्या बाजूला वाघेरा किल्ला दिसू लागला. तेव्हाच नाशिकमध्ये दाखल झाल्याची चाहूल लागली. जंगलं तर होतीच परंतु आता ती सपाटीवर होती. त्र्यंबकेश्वर आणि नाशिकच्या पाट्या दिसायला लागल्या होत्या. रस्ता चौपदरी झाला आणि सूर्य मावळतीला गेलेला होता. त्रंबकेश्वरचा झगमगाट दिसायला लागला आणि हायसे वाटले. इथून नाशिक फक्त अर्ध्या तासाच्या अंतरावर आहे. शिवाय रस्ताही चौपदरी, नेहमीचाच आणि ओळखीचा! अंधारासोबतची रेस आणि जंगला बरोबर ची रेस आम्ही जिंकली होती. 165 किलोमीटरचे अंतर पावणे चार तासात पूर्ण झाले! तेही एक्टिवावर! मागे वळून पाहिले तर लक्षात आले की पालघर जिल्ह्याची एक परिक्रमा पूर्ण झाली होती!
खरोखर पूर्णतः लक्षात राहील असा प्रवास कदाचित पुन्हा होणे नाही... !!!



Re-posted from:  

Wednesday, April 3, 2019

नांदेडचा भग्न नंदगिरी किल्ला

महाराष्ट्रात बऱ्याच मोठ्या प्रमाणात भुईकोट किल्ले आहेत. पश्चिम महाराष्ट्र, कोकण आणि नाशिकचा भाग वगळला, तर इतर सर्व भागांमध्ये बहुतांश किल्ले भुईकोट आहेत. पूर्वीच्या काळी अनेक शहरांची ओळख की तिथल्या भुईकोट किल्ल्यावरून होती. त्यातीलच एक किल्ला म्हणजे नांदेड चा नंदगिरी अर्थात नंदीग्राम किल्ला होय! नांदेड शहराचे नाव याच किल्ल्यावरून देण्यात आल्याचे मानण्यात येते. शहराच्या मध्यवर्ती ठिकाणी हा किल्ला वसलेला आहे. अर्थात याच कारणामुळे किल्ल्याची अतिशय दुरावस्था झाल्याचे दिसते. गोदावरीच्या काठावर आज हा किल्ला भग्नावस्थेत आढळलेला दिसतो.  महाराष्ट्राचा इतिहास महाराष्ट्राचे किल्ले अंगाखांद्यावर खेळवत आहेत, परंतु भुईकोट किल्ल्यांच्या माध्यमातून अतिशय वेगाने आपला इतिहास नामशेष होत असल्याचा दिसतो. आज नांदेडचा नंदगिरी किल्ला महानगरपालिकेच्या पाणी विभागाच्या ताब्यात आहे. तो आता सार्वजनिक ठिकाणी असल्यामुळे आणि एका ओसाड जागी असल्यामुळे त्याची भयानक दुरावस्था झाल्याचे दिसते. आधीच या भागांमध्ये पर्यटन स्थळांची संख्या कमी आहे. त्यातच नागरिकांनी या किल्ल्यांची दुरावस्था केल्यास पर्यटनाला वाव निश्चितच मिळणार नाही..








आमचा पहिलाच कोकणानुभव

कोकण म्हणजे महाराष्ट्रातील सौंदर्याची सगळ्यात मोठी खाण...  कामाच्या निमित्ताने महाराष्ट्रात सगळीकडे फिरायला मिळतं, परंतु अजून पर्यंत एकदाही कोकणात जाण्याचा योग आलेला नव्हता. आजवर फक्त पुस्तकांमध्ये, चित्रपटांमधून, मालिकांमधूनच कोकणचे दर्शन झाले.  परंतु, प्रत्यक्ष जाण्याचा योग मात्र जुळून येत नव्हता. अखेरीस तो योग जुळला. या वर्षी जानेवारीमध्ये कोकणातल्या गणपतीपुळ्याची सहल आम्ही आयोजित केली. जवळपास तीन दिवसांच्या ट्रीपचे पूर्ण नियोजन आम्ही केले होते. पहिल्यांदाच स्वतःची गाडी घेऊन जात असल्यामुळे थोडी धाकधूक तर होतीच परंतु मनाची पूर्ण तयारी केली होती. तसा हा माझा पहिलाच कोकणदौरा नव्हता. सन 2006 मध्ये मी एकदा डिप्लोमाला शिकणाऱ्या मुलांसोबत कोकणात गेलो होतो. पण तेव्हा फक्त मार्गदर्शक म्हणून होतो. यावेळेसची ट्रिप ही खरी ट्रीप होती.
अखेर तो दिवस उजाडलाच. पहाटे पाच वाजता आम्ही पुण्याहून प्रयाण केले. गुगल मॅप सोबतीला होते, त्यामुळे फारशी अडचण वाटली नाही. कराड सोडल्यानंतर रत्नागिरीचा रस्ता चालू झाला. हळूहळू सातारा, सांगली करत कोल्हापूरची सीमा संपू लागली अन कोकणातली हिरवळ हळू-हळू जवळ येऊ लागली होती. घाट रस्त्याची सुरुवात झाली होती.  मी स्वतः पहिल्यांदाच इतक्या मोठ्या प्रमाणातल्या घाट रस्त्यावर गाडी चालवत होतो. पण
सकाळी पूर्ण न झालेली झोप आणि मनावरील ताण यांच्यावर औत्सुक्याने मात केली. कोल्हापूरचे आंबा गाव संपले आणि आंबा घाटाला सुरुवात झाली रत्नागिरी जिल्हा चालू झाल्याची पार्टी तिथे लावलेली होती. घाट सुरू झाला आणि एक शांत वाऱ्याची लहर अंगावरून गेली.  आम्ही कोकणात प्रवेश केला होता. माळशेज नंतर इतका उंच पाहिला मी हा पहिलाच घाट!
हळु हळु गाडी चालवत सौंदर्याचा आस्वाद घेऊ लागलो. जिकडे पाहावे तिकडे फक्त झाडीच झाडी आणि डोंगरच डोंगर!!! ती अनुभूती काहीतरी विलक्षण होती मी आजवर केलेल्या प्रवासातला हा सर्वात सुंदर प्रवास होता. झाडी झाडी अन वळणावळणांच्या रस्त्यावर गाडी चालवताना जो आनंद आला होता, तो आजवर मी कधी अनुभवला नव्हता. रत्नागिरी जवळ येत होतं तसं आमची एक्साईटमेंट वाढत होती. जिकडे पाहावे तिकडे नुसती आंब्याची झाडे!! या प्रवासातून कधी बाहेर येऊ नये, असं वाटू लागलं होतं. रत्नागिरीला पोहोचायला अकरा वाजले. मग तिथून प्रवास सुरू झाला गणपतीपुळ्याला. खऱ्या अर्थाने कोकणच्या समुद्रकिनाऱ्याचा प्रवास चालू झाला होता.  समुद्र दृष्टीस पडला आणि डोळ्याचे पारणे फेडले गेले. उंच उंच नारळाची झाडे आणि सळसळणाऱ्या लाटा विलक्षण होत्या. कोकणातल्या गावांची रचना अतिशय सुंदर होती. अशा शांत आणि निवांत वातावरणात राहणाऱ्या लोकांचा आम्हाला हेवा वाटायचा.  नंतरचे दोन दिवस कोकणात भरपूर एन्जॉय केला. परंतु काही कारणास्तव आम्हाला लगेच मागे फिरावं लागलं होतं, त्यामुळे हा प्रवास अपूर्णच राहिला.  कदाचित त्याला पुढच्या वेळेस अपूर्णकात पूर्णत्वास नेण्यासाठी आणखी वेळ असाच वेळ हवा असावा. यावेळच्या प्रवासात गणपतीपुळे मंदिर, समुद्र किनारा, मालगुंड, केशवसुत स्मारक, जयगड किल्ला, जय विनायक मंदिर, उंडी समुद्रकिनारा इतकंच पाहून झालं होतं. एकंदर प्रवासा उत्साह देणारा होता. परतताना मात्र हिरवळीतून कुठेतरी वाळवंटात आल्यासारखं वाटत होतं. ही तर फक्त सुरुवात आहे, कदाचित पुढे अनेक वर्षे याच कोकणाला आम्ही परत जाऊ अशी आशा वाटते...